Garti, Gartena, Garten, Gartinas, Horodnia - to nazwy, jakie określały jedno z najstarszych miast na ziemiach litewsko - ruskich, a następnie Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Grodno, bo o nim będzie mowa, swój początek wywodzi od czasów prehistorycznych, o czym świadczą ślady siedlisk ludzkich z okresu neolitu.

Dzisiaj jest to przepiękne miasto rozłożone nad piękną rzeką Niemen. Zachowały się w nim liczne pamiątki z bogatej i burzliwej historii grodu, który przez wiele stuleci odgrywał rolę polityczną, gospodarczą i kulturową w Wielkim Księstwie Litewskim, I i II Rzeczypospolitej. Dzisiaj jest stolicą polskiego odrodzenia narodowego na Białorusi.

W czasach starożytnych Grodno stanowiło ważny punkt na bursztynowym szlaku, przecinającym w tym miejscu Niemen, zwany po grecku i łacinie jako Cronos lub Cronon. Gartas w języku litewskim oznacza odrodzenie dla owczych stad, Gardunithis natomiast był litewskim bożkiem zwierząt hodowlanych. Gardo (j. skandynawski) oznacza miejsce strzegące kraju przed najazdami.

Według podań litewskich (na temat miasta nie ma żadnych białoruskich legend) miasto miał założyć syn księcia Widewutowy - Litwo, który nadał nazwę grodowi od imienia swego syna - Garto. Wyrosło zatem Grodno na rubieżach Litwy, Rusi, Jaćwieży, Prus i nieco dalszego Mazowsza, poprzedzonego Podlasiem.

Pierwsze udokumentowane wzmianki o grodzie u zbiegu Niemna i Horodniczanki pochodzą z XII wieku (1128 rok). Zbieg granic, ludów i kultur wyznaczył burzliwe dzieje Grodna zdobywanego na przemian przez Litwinów, książąt ruskich, Jadźwingów, Krzyżaków i Polaków. Pierwsze prawa miejskie nadał Grodnu książę Witold (1391r.), który ufundował m.in. kościół Farny i rozbudował dwa, z trzech istniejących tu, warownych zamków. Najstarszy z nich stoi po dziś dzień w sąsiedztwie tzw. Nowego Zamku, którego budowę w latach 1726-1730 zainicjował król August II, a ukończył Stanisław August Poniatowski.

Po unii polsko-litewskiej (1386-1401), która doprowadziła do grunwaldzkiego zwycięstwa nad Krzyżakami w 1410 roku, Grodno i okolica niezwykle długo (250 lat) zaznały wreszcie spokoju. Sto lat wcześniej u zbiegu Czarnej Hańczy i Niemna Leszek Czarny ostatecznie rozgromił Jadźwingów. Idealne położenie na styku Wielkiego Księstwa i Korony przyczyniło się do gospodarczego i politycznego rozwoju nadniemieńskiego grodu. Za Władysława Jagiełły w 1391 r. miasto otrzymało pierwszy znany przywilej królewski, a pół wieku później w 1444 roku pełne prawa miejskie wraz z samorządem i herbem przedstawiającym jelenia Św. Huberta z krzyżem pomiędzy rogami. Radą miejską, w owym okresie kierowało na zmianę dwu burmistrzów - katolik i prawosławny. Prawa te nadał miastu Kazimierz Jagiellończyk, ojciec zmarłego w Grodnie 1483r. Św. Kazimierza patrona Litwy i Polski.

Kolejny etap w rozwoju miasta na terenach rozległych dóbr królewskich nastąpił za panowania króla Aleksandra, który ufundował liczne klasztory oraz pierwszy stały most na Niemnie. Również królowa Bona jako administratorka "ekonomii grodzieńskiej" poczyniła wiele pozytywnych reform, przede wszystkim gospodarczych. Jednak swój szczególny rozwój zawdzięcza Grodno Stefanowi Batoremu (1527-1586), który w trakcie wojen z Moskwą uczynił z niego faktyczną stolicę państwa. Przebudował Stary Zamek, ufundował kolegium jezuickie. Batory zmarł w Grodnie w trakcie przygotowania czwartej wyprawy wojennej.

Następnie fundacje katolickie, unickie i prawosławne uzyskało miasto za panowania Zygmunta III i Władysława IV. Lata pokoju zakończyły się wraz z potopem szwedzkim, kiedy to Szwedzi zrujnowali miasto. Odrodzenie przyszło za panowania Jana II Sobieskiego. Miasto zostało wtedy wyznaczone na drugą siedzibę Sejmu Walnego, co przyczyniło się do jego rozbudowy. Jednakże wydarzenia wojny północnej spowodowały zahamowanie rozwoju. Na krótko miasto i okolica odetchnęły, gdy na tronie polskim zasiadał August II Sas. Stało się wówczas faktyczną stolicą Wielkiego Księstwa Litewskiego. Apogeum nastąpiło u schyłku Rzeczpospolitej za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. W tym czasie podskarbi litewski, dzierżawca rozległych ekonomii, Antoni Tyzenhauz, przez 15 lat swej działalności doprowadził miasto i okolice do rozkwitu. Przebudował ośrodek pałacowo - gospodarczy w pobliskiej Horodnicy, gdzie usytuował m.in. siedzibę pierwszego teatru. Powstały wówczas liczne szkoły zawodowe, artystyczne, weterynaryjne i medyczne, a także szkoły mierniczych, budowlane, ekonomiczna i korpus kadetów. Od 1776r. regularnie wychodziła "Gazeta Grodzieńska" i "Rocznik Gospodarczy". Po ustąpieniu Tyzenchauza w 1780r. znaczna część manufaktur i szkół podupadła. Rozpoczyna się finis Poloniae- czas rozbiorów.

Konfederacja targowiska i upadek dzieła Konstytucji 3 Maja ponownie wyniosły Grodno na pierwszy, smutny tym razem, plan dziejów Polskich. Pod naciskiem carycy Katarzyny II targowiczanie za zgodą króla w 1793r zwołali do Grodna Sejm Walny, który uznał II rozbiór Polski. W rok później przebywał w Grodnie Tadeusz Kościuszko, dzięki czemu jego mieszkańcy tłumnie przystąpili do Insurekcji.

Po upadku powstania miasto wyznaczono na przymusowe miejsce pobytu ostatniego króla polskiego, który w 1795 roku dobrowolnie abdykował zatwierdzając w ten sposób III rozbiór. W lutym 1797 roku były król wyjechał do Petersburga, a miasto włączono początkowo do gubernii słonimskiej, a w 1802 r. nadano status miasta gubernialnego. Po krótkim czasie 1812 r., na blisko 120 lat Grodno, liczące w I812 r. nieco ponad 5 tys. mieszkańców, pozostało rosyjskim miastem gubernialnym.

Proces rusyfikacji nasilił się po powstaniu listopadowym 1830-I831. Skasowano część klasztorów łacińskich, zlikwidowano w całości obrządek unicki, utworzono rezydencję biskupstwa prawosławnego. W 30 lat później w przededniu powstania styczniowego Grodno zamieszkiwało już 20 tys. mieszkańców, z czego blisko połowę stanowili Żydzi, a ponad jedną trzecią Polacy. Mimo wszystko tradycje Tyzenhauza przetrwały. Działał teatr polski, około 300 sklepów i ponad 20 różnej wielkości fabryki, w tym zakłady tytoniowe Szereszewskiego (istniejące do dziś jako fabryka państwowa).
W 1862 r. Grodno uzyskało połączenie kolejowe z Warszawą i Petersburgiem. W rok później grodnianie, okoliczna szlachta oraz chłopi powszechnie przystąpili do powstania styczniowego. Po jego upadku zostali poddani totalnej rusyfikacji życia publicznego. W 1865 roku zakazano publicznego używania języka polskiego i jako znak czasów w pobliżu Teatru Tyzenhauza wzniesiono cerkiew Aleksandrowską.Życie grodnian tamtego okresu pięknie utrwaliła Eliza Orzeszkowa. Tak było aż do wybuchu I wojny światowej. W okresie 1915-1919 miasto okupowali Niemcy, którzy ogołocili je tak materialnie, jak i kulturowo (rozgrabiano m.in. niezwykle cenne zbiory i bibliotekę podominikańską).

Po ich wyjściu miasto opanowała POW, przekazując je następnie polskim władzom wojskowym i cywilnym. W lipcu 1920 r. na około 10 tygodni miasto zostało wydane na łup Armii Czerwonej. Po wiktorii warszawskiej i bitwie pod Niemnem miasto wróciło do Macierzy. W marcu 1921 r Grodno jako miasto powiatowe weszło w skład województwa białostockiego.

W okresie międzywojennym w Grodnie żyło nieco ponad 50 tys. mieszkańców (60% Polacy, 37% Żydzi, 3% Białorusini). Stało się ono ponownie kulturalną stolicą regionu. Utworzono m.in. Teatr im. Elizy Orzeszkowej, Muzeum Historyczne, Przyrodnicze, ogród zoologiczny, odnowiono zabytkowe budowle, w tym oba zamki. Miasto było silnym garnizonem wojska polskiego, w którym we wrześniu 1939 r. (po wymarszu na front zachodni) koncentrowały się jednostki rezerwowe i ochotnicze. Owe improwizowane oddziały zasilone młodzieżą gimnazjalną i harcerską stawiły potężny trzydniowy opór sowieckiemu korpusowi, który zaatakował 21.09.1939r miasto. Grodno było jedynym ośrodkiem miejskim, który zbrojnie przeciwstawił się agresji ze Wschodu.

Od czerwca 1941 r. do lipca 1944 okupantów sowieckich zastąpiły Niemcy. Blisko połowy miasta legła w ruinie. Skończył się też jego polski czas i charakter, bo układy jałtańskie oderwały Grodno od Polski. Nie uwzględniono nawet założeń tzw. linii Kurzona, wytyczającej strefę demarkacyjną na lewym brzegu Niemna (Grodno leży 25 km od obecnej granicy) i dalej wzdłuż rzeki ku granicy z Litwą

Ania Bubko